آریتمی قلبی چیست و چه زمانی خطرناک می‌شود؟
قلب برای رساندن خون و اکسیژن به اندام‌های مختلف بدن باید با نظمی مشخص منقبض شود. این نظم به کمک پیام‌های الکتریکی ایجاد می‌شود که در بخش‌های مختلف قلب حرکت می‌کنند و زمان انقباض دهلیزها و بطن‌ها را تنظیم می‌کنند. اگر تولید یا انتقال این پیام‌ها دچار اختلال شود، ضربان قلب ممکن است سریع‌تر، کندتر یا نامنظم‌تر از حالت طبیعی شود. به این وضعیت آریتمی قلبی (Cardiac Arrhythmia) گفته می‌شود.
آریتمی همیشه به معنای وجود یک بیماری خطرناک نیست. بعضی از اختلالات ریتم، مانند ضربان‌های زودرس و پراکنده، در افراد سالم هم دیده می‌شوند و ممکن است به درمان خاصی نیاز نداشته باشند. در مقابل، برخی آریتمی‌ها می‌توانند جریان خون به مغز و سایر اندام‌ها را مختل کنند یا احتمال تشکیل لخته خون، سکته مغزی و حتی ایست قلبی را افزایش دهند.
شناخت انواع آریتمی، علت‌های ایجاد آن و نشانه‌های هشداردهنده کمک می‌کند بدانیم چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم و چه موقع به مراقبت اورژانسی نیاز داریم.
آریتمی قلبی چیست؟
آریتمی قلبی به هرگونه اختلال در سرعت، نظم یا الگوی طبیعی ضربان قلب گفته می‌شود. در حالت عادی، پیام الکتریکی ضربان قلب از ساختاری به نام گره سینوسی در دهلیز راست آغاز می‌شود. این پیام ابتدا باعث انقباض دهلیزها و سپس با عبور از مسیرهای الکتریکی ویژه به بطن‌ها، موجب انقباض آن‌ها می‌شود.
این هماهنگی باعث می‌شود خون ابتدا از دهلیزها به بطن‌ها منتقل شود و سپس بطن‌ها آن را به ریه‌ها و سایر بخش‌های بدن پمپ کنند.
اگر پیام الکتریکی زودتر از زمان معمول ایجاد شود، در مسیر طبیعی خود حرکت نکند، بیش از حد سریع تولید شود یا با تأخیر به بخش‌های دیگر برسد، ریتم قلب تغییر می‌کند. در نتیجه ممکن است فرد ضربان قلب را به شکل تپش، لرزش، مکث یا احساس جا افتادن یک ضربان تجربه کند.
نکته مهم این است که ریتم غیرطبیعی قلب لزوماً به معنای ضربان بسیار سریع یا بسیار کند نیست. گاهی تعداد ضربان در محدوده معمول قرار دارد، اما فاصله میان ضربان‌ها نامنظم است.
ضربان قلب طبیعی چند بار در دقیقه است؟
در بیشتر بزرگسالان، ضربان قلب در حالت استراحت معمولاً بین ۶۰ تا ۱۰۰ بار در دقیقه است. با این حال، این محدوده برای همه افراد یکسان نیست و عواملی مانند سن، آمادگی جسمانی، وضعیت خواب، فعالیت بدنی، داروها و شرایط پزشکی بر آن تأثیر می‌گذارند.
برای مثال، ضربان قلب ورزشکاران حرفه‌ای ممکن است در حالت استراحت کمتر از ۶۰ بار در دقیقه باشد، بدون اینکه الزاماً نشانه بیماری باشد. همچنین هنگام ورزش، اضطراب، تب یا هیجان، افزایش ضربان قلب می‌تواند واکنشی طبیعی باشد.
بنابراین، تشخیص آریتمی تنها با شمردن تعداد ضربان‌ها امکان‌پذیر نیست. پزشک باید نوع ریتم، شرایط فرد، علائم و در صورت نیاز نتیجه نوار قلب را بررسی کند.
انواع آریتمی قلبی کدام‌اند؟
آریتمی‌ها را می‌توان بر اساس سرعت ضربان، نظم آن و محل ایجاد اختلال الکتریکی دسته‌بندی کرد. سه گروه کلی شامل ضربان سریع، ضربان کند و ضربان نامنظم هستند.
۱. تاکی‌کاردی؛ ضربان قلب سریع
تاکی‌کاردی (Tachycardia) به وضعیتی گفته می‌شود که ضربان قلب بزرگسال در حالت استراحت بیش از ۱۰۰ بار در دقیقه باشد. البته بالا رفتن ضربان در زمان فعالیت بدنی یا شرایط هیجانی لزوماً آریتمی محسوب نمی‌شود.
تاکی‌کاردی ممکن است از دهلیزها یا بطن‌ها منشأ بگیرد.
تاکی‌کاردی فوق‌بطنی: این گروه از آریتمی‌ها در دهلیزها یا ناحیه بالای بطن‌ها آغاز می‌شوند. بعضی از انواع آن به‌صورت حمله‌ای بروز می‌کنند؛ یعنی ضربان قلب ناگهان سریع می‌شود و ممکن است پس از چند دقیقه یا بیشتر به حالت طبیعی بازگردد.
فیبریلاسیون دهلیزی: یکی از شایع‌ترین اختلالات ریتم قلب است که در آن فعالیت الکتریکی دهلیزها نامنظم می‌شود. در نتیجه، دهلیزها به‌جای انقباض هماهنگ، فعالیتی سریع و نامنظم دارند و ضربان بطن‌ها نیز ممکن است نامنظم شود. این نوع آریتمی به دلیل ارتباط با تشکیل لخته خون و سکته مغزی اهمیت ویژه‌ای دارد.
فلوتر دهلیزی: در این اختلال، پیام‌های الکتریکی در دهلیزها با سرعت زیاد و معمولاً در یک مدار الکتریکی تکرارشونده حرکت می‌کنند. ریتم می‌تواند منظم‌تر از فیبریلاسیون دهلیزی باشد، اما همچنان احتمال بروز عوارضی مانند لخته خون وجود دارد.
تاکی‌کاردی بطنی: این آریتمی از بطن‌های قلب شروع می‌شود. اگر طولانی یا شدید باشد، ممکن است توانایی قلب برای پمپاژ خون را کاهش دهد و به وضعیت خطرناکی تبدیل شود. در افراد مبتلا به بیماری ساختاری قلب، این اختلال اهمیت بیشتری دارد.
فیبریلاسیون بطنی: یکی از خطرناک‌ترین انواع آریتمی است. در این وضعیت، فعالیت الکتریکی بطن‌ها آشفته می‌شود و به‌جای انقباض مؤثر، عضله قلب به شکل نامنظم می‌لرزد. در نتیجه خون به‌طور مؤثر پمپ نمی‌شود و فرد ممکن است دچار ایست قلبی و بیهوشی ناگهانی شود. این وضعیت یک اورژانس حیاتی است.
۲. برادی‌کاردی؛ ضربان قلب کند
برادی‌کاردی (Bradycardia) به ضربان قلب کمتر از ۶۰ بار در دقیقه در حالت استراحت گفته می‌شود. این وضعیت همیشه غیرطبیعی نیست؛ برای مثال، در برخی ورزشکاران یا هنگام خواب، ضربان پایین می‌تواند طبیعی باشد.
اما اگر ضربان قلب به اندازه‌ای کند شود که خون کافی به مغز و اندام‌ها نرسد، علائمی مانند سرگیجه، ضعف، خستگی، تنگی نفس یا غش ایجاد می‌شود.
برخی علت‌های برادی‌کاردی عبارت‌اند از:
-
اختلال در عملکرد گره سینوسی قلب
-
بلوک قلبی یا اختلال در انتقال پیام الکتریکی
-
افزایش سن و تغییرات سیستم هدایت الکتریکی قلب
-
مصرف برخی داروها، به‌ویژه داروهای مؤثر بر ضربان قلب
-
کم‌کاری تیروئید و برخی اختلالات متابولیک
-
بعضی بیماری‌های قلبی
در موارد شدید، ممکن است برای تنظیم ضربان به دستگاه ضربان‌ساز یا پیس‌میکر نیاز باشد.
۳. ضربان‌های زودرس یا اضافی
گاهی یک پیام الکتریکی زودتر از زمان مورد انتظار ایجاد می‌شود و قلب پیش از موعد یک ضربان اضافی می‌زند. این وضعیت ممکن است از دهلیزها یا بطن‌ها منشأ بگیرد.
فرد معمولاً آن را به شکل احساس جا افتادن ضربان، مکث کوتاه یا ضربه‌ای محکم در قفسه سینه توصیف می‌کند. ضربان‌های زودرس پراکنده در بسیاری از افراد دیده می‌شوند و اغلب خطرناک نیستند.
با این حال، اگر این ضربان‌ها مکرر باشند، با علائم دیگری همراه شوند یا فرد سابقه بیماری قلبی داشته باشد، بررسی پزشکی اهمیت پیدا می‌کند.
تفاوت آریتمی دهلیزی و بطنی چیست؟
یکی از معیارهای مهم در بررسی آریتمی، محل آغاز اختلال الکتریکی است.
-
آریتمی دهلیزی: در حفره‌های بالایی قلب، یعنی دهلیزها، شروع می‌شود. فیبریلاسیون دهلیزی و فلوتر دهلیزی از نمونه‌های مهم آن هستند.
-
آریتمی بطنی: از حفره‌های پایینی قلب، یعنی بطن‌ها، آغاز می‌شود. تاکی‌کاردی بطنی و فیبریلاسیون بطنی در این گروه قرار می‌گیرند.
همه آریتمی‌های دهلیزی کم‌خطر و همه آریتمی‌های بطنی مرگبار نیستند؛ اما اختلالات بطنی، به‌خصوص در افراد دارای آسیب عضله قلب، می‌توانند خطر بیشتری داشته باشند. از طرف دیگر، فیبریلاسیون دهلیزی حتی اگر بلافاصله باعث افت شدید فشار خون نشود، ممکن است خطر سکته مغزی را افزایش دهد.
علت ایجاد آریتمی قلبی چیست؟
آریتمی زمانی ایجاد می‌شود که تولید پیام الکتریکی قلب یا مسیر انتقال آن دچار اختلال شود. این اختلال ممکن است به دلیل بیماری‌های قلبی، مشکلات عمومی بدن، زمینه ژنتیکی یا عوامل مرتبط با سبک زندگی به وجود بیاید.
بیماری‌های قلبی و عروقی
بیماری‌های قلبی از مهم‌ترین زمینه‌های ایجاد آریتمی هستند. برخی از آن‌ها با تغییر ساختار عضله قلب یا آسیب به سیستم الکتریکی، احتمال اختلال ریتم را افزایش می‌دهند.
مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:
-
بیماری عروق کرونر و کاهش خون‌رسانی به عضله قلب
-
سابقه سکته قلبی و ایجاد بافت آسیب‌دیده یا اسکار
-
نارسایی قلبی و بزرگ شدن حفره‌های قلب
-
بیماری‌های دریچه‌ای، به‌ویژه مشکلات دریچه میترال
-
التهاب عضله قلب یا میوکاردیت
-
بیماری‌های مادرزادی قلب
-
کاردیومیوپاتی یا بیماری‌های عضله قلب
اختلالات الکترولیتی
مواد معدنی مانند پتاسیم، منیزیم و کلسیم در انتقال پیام‌های الکتریکی قلب نقش دارند. کاهش یا افزایش غیرطبیعی سطح این مواد می‌تواند فعالیت الکتریکی قلب را مختل کند.
کم‌آبی شدید، استفراغ یا اسهال طولانی، بعضی بیماری‌های کلیوی و مصرف برخی داروها ممکن است تعادل الکترولیت‌ها را بر هم بزنند.
مشکلات هورمونی و بیماری‌های عمومی
اختلالات تیروئید، به‌ویژه پرکاری تیروئید، می‌توانند باعث افزایش ضربان یا بروز بعضی آریتمی‌ها شوند. دیابت، بیماری‌های کلیوی، چاقی و وقفه تنفسی هنگام خواب نیز ممکن است خطر اختلالات ریتم را افزایش دهند.
عوامل ژنتیکی و ارثی
برخی آریتمی‌ها به دلیل تغییرات ژنتیکی در ساختارهای مسئول انتقال پیام الکتریکی قلب ایجاد می‌شوند. سندرم QT طولانی، سندرم بروگادا و بعضی انواع تاکی‌کاردی بطنی ارثی از نمونه‌های این اختلالات هستند.
وجود سابقه خانوادگی مرگ ناگهانی قلبی، غش‌های بی‌دلیل یا آریتمی در سنین پایین می‌تواند ضرورت بررسی تخصصی را افزایش دهد.
داروها و مواد محرک
برخی داروها ممکن است ضربان قلب یا مسیر انتقال پیام الکتریکی را تغییر دهند. داروهای خاص قلبی، بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای سرماخوردگی و ضداحتقان و برخی داروهای روان‌پزشکی از جمله مواردی هستند که در افراد مستعد می‌توانند بر ریتم قلب اثر بگذارند.
مصرف کوکائین، آمفتامین‌ها و سایر مواد محرک غیرقانونی نیز خطر آریتمی را افزایش می‌دهد. الکل، سیگار و مصرف زیاد کافئین در برخی افراد می‌توانند محرک تپش قلب یا حملات آریتمی باشند.
هیچ داروی تجویزی را نباید صرفاً به دلیل احتمال ایجاد آریتمی خودسرانه قطع کرد؛ تغییر دارو باید با نظر پزشک انجام شود.
استرس، کم‌خوابی و کم‌آبی
استرس شدید و ترشح هورمون‌های مرتبط با آن می‌تواند ضربان قلب را افزایش دهد یا در افراد مستعد حمله آریتمی را تحریک کند. کم‌خوابی، تب، کم‌آبی و فعالیت بدنی سنگین نیز ممکن است در برخی شرایط نقش محرک داشته باشند.
این عوامل به‌تنهایی به این معنا نیستند که فرد حتماً به بیماری آریتمی مبتلا شده است؛ اما تکرار علائم پس از مواجهه با آن‌ها می‌تواند اطلاعات مفیدی برای ارزیابی پزشکی فراهم کند.
علائم آریتمی قلبی چیست؟
علائم آریتمی به نوع اختلال، سرعت ضربان، مدت حمله و میزان تأثیر آن بر پمپاژ خون بستگی دارد. بعضی افراد هیچ علامتی ندارند و آریتمی آن‌ها به‌طور اتفاقی در نوار قلب شناسایی می‌شود.
رایج‌ترین علائم عبارت‌اند از:
-
احساس تپش، کوبش یا لرزش در قفسه سینه
-
احساس جا افتادن یک ضربان یا مکث میان ضربان‌ها
-
تند شدن ناگهانی ضربان قلب
-
کند شدن غیرعادی ضربان
-
سرگیجه یا سبکی سر
-
ضعف و خستگی غیرمعمول
-
تنگی نفس
-
احساس فشار یا ناراحتی در قفسه سینه
-
نزدیک شدن به غش یا از دست دادن هوشیاری
برخی علائم ممکن است چند ثانیه طول بکشند و برخی دیگر برای مدت طولانی‌تری ادامه پیدا کنند. همچنین وجود تپش قلب به‌تنهایی برای تشخیص آریتمی کافی نیست؛ اضطراب، کم‌خونی، پرکاری تیروئید و عوامل دیگری هم می‌توانند چنین احساسی ایجاد کنند.
چه زمانی آریتمی قلبی خطرناک می‌شود؟
خطر آریتمی به نام آن وابسته نیست؛ بلکه باید بررسی کرد که آیا اختلال ریتم باعث کاهش خون‌رسانی به اندام‌ها می‌شود، خطر تشکیل لخته دارد یا می‌تواند به ایست قلبی منجر شود.
چند وضعیت اهمیت ویژه‌ای دارند:
۱. آریتمی همراه با افت فشار خون یا اختلال هوشیاری
اگر ضربان قلب بسیار سریع یا بسیار کند باشد، ممکن است قلب نتواند خون کافی را به مغز و سایر اندام‌ها برساند. در این حالت علائمی مانند ضعف شدید، گیجی، غش، افت فشار خون یا تنگی نفس شدید بروز می‌کند.
۲. آریتمی بطنی خطرناک
تاکی‌کاردی بطنی پایدار و فیبریلاسیون بطنی ممکن است توان پمپاژ قلب را به‌شدت کاهش دهند. فیبریلاسیون بطنی می‌تواند در مدت کوتاهی باعث ایست قلبی شود و به احیای فوری و شوک الکتریکی با دستگاه دفیبریلاتور نیاز دارد.
۳. فیبریلاسیون دهلیزی و خطر لخته خون
یکی از مهم‌ترین عوارض برخی آریتمی‌ها، به‌خصوص فیبریلاسیون دهلیزی، تشکیل لخته خون در قلب است. وقتی دهلیزها به شکل مؤثر منقبض نمی‌شوند، خون ممکن است در بخش‌هایی از آن‌ها، به‌ویژه زائده دهلیز چپ، تجمع پیدا کند.
این شرایط احتمال تشکیل لخته را افزایش می‌دهد. اگر لخته از قلب خارج شود و به رگ‌های مغزی برسد، ممکن است جریان خون بخشی از مغز را مسدود کند و سکته مغزی ایسکمیک رخ دهد.
خطر سکته در همه افراد مبتلا به فیبریلاسیون دهلیزی یکسان نیست. پزشک با توجه به عواملی مانند سن، سابقه سکته، فشار خون بالا، دیابت و نارسایی قلبی، خطر را ارزیابی می‌کند و در صورت لزوم داروی ضدانعقاد تجویز می‌کند.
نکته مهم: داروهای ضدانعقاد باید فقط با تجویز و پایش پزشکی مصرف شوند. مصرف خودسرانه آسپرین یا داروهای رقیق‌کننده خون جایگزین ارزیابی خطر سکته و درمان استاندارد نیست.
۴. تشدید بیماری‌های زمینه‌ای قلب
آریتمی ممکن است در افراد مبتلا به نارسایی قلبی یا بیماری عروق کرونر، وضعیت بیماری را پیچیده‌تر کند. از طرف دیگر، بعضی آریتمی‌های سریع و طولانی‌مدت می‌توانند به مرور عملکرد عضله قلب را تضعیف کنند و زمینه نارسایی قلبی را به وجود آورند یا آن را تشدید کنند.
چه علائمی به اورژانس نیاز دارند؟
اگر تپش قلب یا ضربان نامنظم با هر یک از نشانه‌های زیر همراه باشد، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت:
-
درد، فشار یا سنگینی قفسه سینه
-
تنگی نفس شدید یا ناگهانی
-
غش یا از دست دادن هوشیاری
-
سرگیجه شدید همراه با احساس نزدیک شدن به غش
-
ضعف ناگهانی یک سمت بدن، اختلال گفتار یا افتادگی صورت
-
تپش قلب همراه با رنگ‌پریدگی شدید، تعریق سرد یا افت واضح وضعیت عمومی
در صورت بروز این علائم نباید منتظر ماند تا ضربان قلب خودبه‌خود طبیعی شود یا فرد شخصاً رانندگی کند. تماس با اورژانس و دریافت کمک فوری اهمیت دارد. در فیبریلاسیون بطنی و ایست قلبی، شروع سریع احیای قلبی‌ریوی و استفاده از دستگاه شوک خودکار خارجی (AED)، در صورت دسترسی، می‌تواند نجات‌بخش باشد.
آریتمی قلبی چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص آریتمی تنها با شرح احساس تپش قلب یا اندازه‌گیری نبض امکان‌پذیر نیست. پزشک باید نوع اختلال ریتم و علت احتمالی آن را مشخص کند.
نوار قلب یا الکتروکاردیوگرام (ECG)
نوار قلب یکی از اصلی‌ترین روش‌های تشخیص آریتمی است. این آزمایش فعالیت الکتریکی قلب را ثبت می‌کند و می‌تواند بسیاری از اختلالات ریتم و هدایت الکتریکی را نشان دهد.
با این حال، اگر آریتمی فقط به‌صورت حمله‌ای رخ دهد، ممکن است هنگام گرفتن نوار قلب معمولی هیچ اختلالی ثبت نشود.
هولتر مانیتورینگ
هولتر دستگاهی است که ریتم قلب را برای مدت مشخص، معمولاً یک یا چند روز، به‌طور پیوسته ثبت می‌کند. این روش برای شناسایی آریتمی‌هایی مفید است که در طول روز به‌صورت متناوب رخ می‌دهند.
ثبت‌کننده رویداد و مانیتورهای طولانی‌مدت
اگر حملات آریتمی فاصله زمانی زیادی داشته باشند، ممکن است پزشک از دستگاه ثبت رویداد یا مانیتور قابل کاشت استفاده کند. این ابزارها به ثبت اختلالات نادری کمک می‌کنند که احتمال شناسایی آن‌ها در یک نوار قلب کوتاه کم است.
اکوکاردیوگرافی
اکوکاردیوگرافی با استفاده از امواج صوتی، ساختار قلب، اندازه حفره‌ها، عملکرد دریچه‌ها و قدرت پمپاژ بطن‌ها را بررسی می‌کند. این آزمایش به شناسایی بیماری‌های زمینه‌ای مرتبط با آریتمی کمک می‌کند.
آزمایش خون
آزمایش خون ممکن است برای بررسی سطح پتاسیم و سایر الکترولیت‌ها، عملکرد کلیه، هورمون‌های تیروئید و در شرایط خاص سایر شاخص‌های پزشکی درخواست شود.
تست ورزش و بررسی الکتروفیزیولوژی
در برخی افراد، تست ورزش برای بررسی تغییرات ریتم قلب هنگام فعالیت بدنی انجام می‌شود. اگر تشخیص یا تعیین محل اختلال به بررسی دقیق‌تری نیاز داشته باشد، پزشک ممکن است مطالعه الکتروفیزیولوژی را پیشنهاد کند. در این روش، فعالیت الکتریکی بخش‌های مختلف قلب با استفاده از کاتترهای ویژه بررسی می‌شود.
روش‌های درمان آریتمی قلبی چیست؟
درمان آریتمی به نوع اختلال، علت ایجاد آن، شدت علائم و خطر عوارض بستگی دارد. همه افراد مبتلا به آریتمی به دارو یا جراحی نیاز ندارند. گاهی تنها اصلاح عوامل محرک و پیگیری منظم کافی است.
۱. اصلاح سبک زندگی و کنترل عوامل زمینه‌ای
در برخی بیماران، شناسایی و کنترل عوامل محرک می‌تواند به کاهش حملات کمک کند. اقدامات احتمالی عبارت‌اند از:
-
تنظیم خواب و پرهیز از کم‌خوابی مزمن
-
مصرف متعادل کافئین در صورت تحریک علائم
-
محدود کردن یا پرهیز از الکل
-
ترک سیگار و دوری از مواد محرک
-
حفظ وزن مناسب و فعالیت بدنی متناسب با وضعیت قلب
-
درمان فشار خون بالا، دیابت و اختلالات تیروئید
-
بررسی و درمان وقفه تنفسی هنگام خواب
-
جلوگیری از کم‌آبی و اصلاح اختلالات الکترولیتی با راهنمایی پزشک
این اقدامات جایگزین درمان اختصاصی آریتمی‌های پرخطر نیستند، اما می‌توانند بخشی از برنامه مراقبت باشند.
۲. داروهای کنترل ضربان یا ریتم
پزشک ممکن است برای کنترل سرعت ضربان یا حفظ ریتم طبیعی از داروهای خاص استفاده کند. بتابلوکرها، برخی مسدودکننده‌های کانال کلسیم و داروهای ضدآریتمی از جمله این داروها هستند.
انتخاب دارو به نوع آریتمی و شرایط بیمار وابسته است؛ زیرا بعضی داروها در برخی بیماری‌های قلبی مناسب نیستند یا حتی می‌توانند اختلال ریتم دیگری ایجاد کنند.
در فیبریلاسیون دهلیزی، علاوه بر کنترل ضربان یا ریتم، ممکن است برای کاهش خطر سکته مغزی داروی ضدانعقاد نیز تجویز شود.
۳. کاردیوورژن
کاردیوورژن روشی برای بازگرداندن ریتم قلب به حالت طبیعی است که می‌تواند با دارو یا شوک الکتریکی کنترل‌شده انجام شود.
کاردیوورژن الکتریکی در محیط درمانی و با نظارت تیم پزشکی انجام می‌شود. در بیماران مبتلا به فیبریلاسیون دهلیزی، زمان انجام این روش و نیاز به داروی ضدانعقاد باید با توجه به مدت آریتمی و خطر لخته بررسی شود.
۴. ابلیشن قلب
در روش ابلیشن (Ablation)، پزشک با استفاده از کاتتر و انرژی‌هایی مانند گرما یا سرما، ناحیه کوچکی از بافت قلب را که در ایجاد یا انتقال پیام الکتریکی غیرطبیعی نقش دارد، هدف قرار می‌دهد.
هدف از این روش، قطع مسیر الکتریکی عامل آریتمی و کاهش احتمال تکرار آن است. ابلیشن برای برخی آریتمی‌های فوق‌بطنی و بعضی موارد فیبریلاسیون دهلیزی یا آریتمی بطنی کاربرد دارد.
۵. ضربان‌ساز قلب یا پیس‌میکر
پیس‌میکر دستگاه کوچکی است که زیر پوست قرار می‌گیرد و با ارسال پیام‌های الکتریکی به تنظیم ضربان قلب کمک می‌کند. این دستگاه بیشتر در برخی اختلالات ضربان کند یا مشکلات هدایت الکتریکی کاربرد دارد.
۶. دفیبریلاتور قابل کاشت (ICD)
دفیبریلاتور قابل کاشت دستگاهی است که ریتم قلب را به‌طور مداوم پایش می‌کند. اگر آریتمی بطنی خطرناکی رخ دهد، دستگاه می‌تواند با ارسال شوک یا تحریک الکتریکی مناسب، از ایست قلبی جلوگیری کند.
این وسیله برای همه بیماران مبتلا به آریتمی لازم نیست و تنها در افراد واجد شرایط و بر اساس ارزیابی خطر تجویز می‌شود.
آیا می‌توان از آریتمی قلبی پیشگیری کرد؟
همه آریتمی‌ها قابل پیشگیری نیستند؛ برای مثال، برخی اختلالات ارثی یا مشکلات مادرزادی سیستم الکتریکی قلب را نمی‌توان به‌طور کامل با تغییر سبک زندگی حذف کرد. با این حال، کنترل عوامل خطر می‌تواند احتمال بروز یا تشدید بسیاری از اختلالات ریتم را کاهش دهد.
مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه عبارت‌اند از:
-
کنترل منظم فشار خون، قند خون و چربی‌های خون
-
رعایت رژیم غذایی متعادل و حفظ وزن مناسب
-
انجام فعالیت بدنی متناسب با وضعیت جسمانی و توصیه پزشک
-
ترک سیگار و پرهیز از مواد محرک
-
محدود کردن مصرف الکل
-
خواب کافی و بررسی احتمال وقفه تنفسی هنگام خواب
-
مصرف داروها طبق دستور پزشک و پرهیز از مصرف خودسرانه داروهای محرک
-
بررسی تپش قلب‌های تکرارشونده، غش بی‌دلیل یا سابقه خانوادگی مرگ ناگهانی قلبی
افرادی که سابقه بیماری قلبی یا آریتمی دارند، بهتر است درباره نوع و شدت فعالیت بدنی مناسب با پزشک خود مشورت کنند.
زندگی با آریتمی قلبی چگونه است؟
زندگی با آریتمی به نوع بیماری و میزان کنترل آن بستگی دارد. بسیاری از افراد مبتلا به آریتمی‌های خفیف یا کنترل‌شده می‌توانند فعالیت‌های روزمره، کار و ورزش متناسب با شرایط خود را ادامه دهند.
افرادی که فیبریلاسیون دهلیزی یا آریتمی‌های جدی‌تری دارند، ممکن است به مصرف منظم دارو، پایش دوره‌ای، محدود کردن برخی محرک‌ها و پیگیری طولانی‌مدت نیاز داشته باشند.
ثبت زمان حملات، مدت تپش قلب، فعالیت پیش از شروع علائم و نشانه‌های همراه می‌تواند به پزشک در تشخیص الگوی آریتمی کمک کند. اگر فرد از ساعت هوشمند یا دستگاه ثبت ضربان استفاده می‌کند، اطلاعات آن ممکن است برای بررسی مفید باشد؛ اما این دستگاه‌ها جایگزین نوار قلب پزشکی و تشخیص تخصصی نیستند.
مهم‌تر از همه، نباید به دلیل طبیعی بودن ضربان قلب در فاصله میان حملات، علائم تکرارشونده یا غش را نادیده گرفت.
پرسش‌های متداول درباره آریتمی قلبی
آیا آریتمی قلبی همیشه خطرناک است؟
خیر. بعضی آریتمی‌ها مانند ضربان‌های زودرس پراکنده ممکن است در افراد سالم هم دیده شوند و نیاز به درمان نداشته باشند. اما آریتمی‌هایی مانند فیبریلاسیون بطنی یا برخی انواع تاکی‌کاردی بطنی می‌توانند تهدیدکننده زندگی باشند. فیبریلاسیون دهلیزی نیز به دلیل افزایش خطر سکته مغزی اهمیت دارد.
آیا تپش قلب همان آریتمی است؟
خیر. تپش قلب احساسی است که فرد از ضربان خود دارد؛ ممکن است به شکل کوبش، لرزش یا تند زدن قلب تجربه شود. آریتمی یک اختلال واقعی در سرعت یا نظم فعالیت الکتریکی قلب است. تپش قلب می‌تواند ناشی از آریتمی باشد، اما عواملی مانند اضطراب، کم‌خونی، تب و پرکاری تیروئید نیز ممکن است آن را ایجاد کنند.
آیا آریتمی قلبی باعث سکته مغزی می‌شود؟
برخی آریتمی‌ها، به‌ویژه فیبریلاسیون دهلیزی، می‌توانند احتمال تشکیل لخته در قلب را افزایش دهند. اگر لخته به عروق مغز برسد، ممکن است باعث سکته مغزی شود. پزشک با ارزیابی عوامل خطر تصمیم می‌گیرد که آیا فرد به داروی ضدانعقاد نیاز دارد یا خیر.
آیا آریتمی قلبی درمان قطعی دارد؟
پاسخ به نوع آریتمی بستگی دارد. بعضی آریتمی‌ها با ابلیشن یا روش‌های دیگر به‌خوبی کنترل می‌شوند و ممکن است پس از درمان دیگر تکرار نشوند. برخی دیگر به پایش و درمان طولانی‌مدت نیاز دارند. حتی پس از کنترل آریتمی، پیگیری پزشکی در مواردی ضروری است.
آیا استرس می‌تواند باعث آریتمی شود؟
استرس و هیجان می‌توانند ضربان قلب را افزایش دهند و در افراد مستعد، بعضی حملات آریتمی را تحریک کنند. با این حال، نباید هر نوع تپش قلب را صرفاً به اضطراب نسبت داد؛ به‌ویژه اگر علائم تکرار شوند یا با سرگیجه، غش، درد قفسه سینه یا تنگی نفس همراه باشند.
آیا ورزش برای افراد مبتلا به آریتمی خطرناک است؟
نه لزوماً. بسیاری از افراد مبتلا به آریتمی می‌توانند با برنامه مناسب ورزش کنند. با این حال، نوع فعالیت و شدت آن باید بر اساس نوع آریتمی، وضعیت قلب و نظر پزشک تعیین شود. ورزش سنگین و رقابتی برای بعضی اختلالات ریتم ممکن است مناسب نباشد.
آیا آریتمی در خواب هم اتفاق می‌افتد؟
بله. آریتمی ممکن است هنگام خواب نیز رخ دهد و گاهی فرد با تپش قلب یا احساس ناراحتی از خواب بیدار شود. وقفه تنفسی هنگام خواب نیز می‌تواند با افزایش خطر برخی اختلالات ریتم همراه باشد.
جمع‌بندی
آریتمی قلبی به اختلال در سرعت یا نظم ضربان قلب گفته می‌شود و می‌تواند به شکل ضربان سریع، کند یا نامنظم بروز کند. برخی انواع آن خفیف و بدون عارضه هستند، اما بعضی دیگر ممکن است باعث کاهش خون‌رسانی، نارسایی قلبی، تشکیل لخته خون، سکته مغزی یا ایست قلبی شوند.
فیبریلاسیون دهلیزی به دلیل ارتباط با لخته خون و سکته مغزی و آریتمی‌های بطنی به دلیل احتمال اختلال شدید در پمپاژ قلب، اهمیت ویژه‌ای دارند. تشخیص دقیق با روش‌هایی مانند نوار قلب، هولتر و بررسی‌های تکمیلی انجام می‌شود و درمان می‌تواند از اصلاح سبک زندگی و دارو تا ابلیشن و دستگاه‌های کاشتنی متفاوت باشد.
اگر تپش قلب به‌صورت مکرر اتفاق می‌افتد، باید علت آن بررسی شود. در صورت همراهی تپش قلب با درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، غش یا علائم سکته مغزی، دریافت کمک اورژانسی ضروری است.
این مقاله با هدف آموزش عمومی تهیه شده است و جایگزین تشخیص، ارزیابی یا توصیه درمانی پزشک نیست.
