3

نارسایی قلبی چیست و چه مراحلی دارد؟

قلب یکی از مهم‌ترین اندام‌های بدن است که به‌طور مداوم خون را به اندام‌ها و بافت‌های مختلف پمپاژ می‌کند. این فرایند اکسیژن و مواد مغذی مورد نیاز سلول‌ها را تأمین می‌کند و به دفع مواد زائد کمک می‌کند. هرگونه اختلال جدی در عملکرد قلب می‌تواند بر فعالیت سایر اندام‌ها تأثیر بگذارد و توانایی فرد برای انجام کارهای روزمره را کاهش دهد.

نارسایی قلبی یکی از بیماری‌های مهم دستگاه قلب و عروق است که در آن قلب نمی‌تواند خون را به میزان کافی یا با کارایی مناسب به گردش درآورد، یا برای تأمین نیازهای بدن باید با فشارهای غیرطبیعی کار کند. این بیماری ممکن است به‌تدریج ایجاد شود و در مراحل اولیه علائم مشخصی نداشته باشد؛ اما با پیشرفت آن، نشانه‌هایی مانند تنگی نفس، خستگی، تورم پاها و کاهش توان فعالیت ظاهر می‌شوند.

با وجود نام نارسایی قلبی، این بیماری لزوماً به معنای از کار افتادن کامل قلب نیست. بسیاری از افراد مبتلا با تشخیص به‌موقع، درمان مناسب و پیگیری منظم می‌توانند علائم خود را کنترل کنند و کیفیت زندگی بهتری داشته باشند.

در این مقاله بررسی می‌کنیم نارسایی قلبی چیست، چه تفاوتی با ایست قلبی دارد، چه انواعی از آن وجود دارد و مراحل مختلف بیماری چگونه بر عملکرد روزمره فرد تأثیر می‌گذارند.

نارسایی قلبی چیست؟

نارسایی قلبی (Heart Failure) یک سندرم بالینی است که در اثر اختلال در ساختار یا عملکرد قلب ایجاد می‌شود. در این وضعیت، قلب ممکن است نتواند خون را به‌درستی پمپاژ کند یا نتواند در زمان استراحت و پرشدن، خون کافی دریافت کند.

در حالت طبیعی، قلب با هر ضربان خون را از حفره‌های خود دریافت و سپس به سمت ریه‌ها و سایر قسمت‌های بدن هدایت می‌کند. این عملکرد به هماهنگی مناسب عضله قلب، دریچه‌ها، سیستم الکتریکی و عروق خونی وابسته است.

اگر عضله قلب ضعیف یا بیش از حد سفت شود، دریچه‌ها درست کار نکنند یا ساختار قلب تغییر کند، فرایند پرشدن یا پمپاژ خون ممکن است مختل شود.

در نتیجه، دو مشکل اصلی به وجود می‌آید:

• کاهش خون‌رسانی مؤثر به بدن: اندام‌ها و عضلات ممکن است خون و اکسیژن کافی دریافت نکنند.

• تجمع خون و مایعات در بدن: افزایش فشار در حفره‌های قلب و عروق می‌تواند باعث برگشت خون و تجمع مایع در ریه‌ها، پاها یا شکم شود.

این دو وضعیت ممکن است هم‌زمان اتفاق بیفتند و علائمی مانند خستگی، تنگی نفس و تورم ایجاد کنند.

آیا نارسایی قلبی به معنای توقف قلب است؟

خیر. نارسایی قلبی به معنای توقف کامل ضربان قلب نیست. در این بیماری، قلب همچنان می‌تپد، اما عملکرد آن برای تأمین نیازهای بدن مختل شده است.

فرد مبتلا ممکن است سال‌ها با نارسایی قلبی زندگی کند و با درمان مناسب، فعالیت‌های روزمره خود را تا حد زیادی حفظ کند.

تفاوت نارسایی قلبی و ایست قلبی چیست؟

نارسایی قلبی و ایست قلبی دو وضعیت متفاوت هستند که نباید آن‌ها را با یکدیگر اشتباه گرفت.

نارسایی قلبی معمولاً یک بیماری مزمن است که در آن قلب نمی‌تواند خون را به شکل مؤثر پمپاژ کند یا به‌درستی از خون پر شود. این وضعیت ممکن است به‌تدریج پیشرفت کند و علائمی مانند تنگی نفس، خستگی و تورم ایجاد کند.

در مقابل، ایست قلبی (Cardiac Arrest) یک وضعیت اورژانسی است که در آن قلب به‌طور ناگهانی توانایی پمپاژ مؤثر خون را از دست می‌دهد. در این شرایط، فرد معمولاً هوشیاری خود را از دست می‌دهد و تنفس طبیعی ندارد یا فقط نفس‌های غیرطبیعی و گاه‌به‌گاه می‌کشد.

جدول زیر تفاوت این دو وضعیت را نشان می‌دهد:

نارسایی قلبی ممکن است خطر بروز اختلالات ریتم قلب و ایست قلبی را افزایش دهد؛ اما این دو وضعیت یکسان نیستند.

نارسایی قلبی چگونه ایجاد می‌شود؟

نارسایی قلبی معمولاً در نتیجه آسیب یا تغییر در ساختار و عملکرد قلب به وجود می‌آید. این تغییرات ممکن است طی ماه‌ها یا سال‌ها ایجاد شوند و به‌تدریج توانایی قلب برای پرشدن یا پمپاژ خون را کاهش دهند.

از مهم‌ترین علت‌های ایجاد نارسایی قلبی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

بیماری عروق کرونر و سکته قلبی

عروق کرونر خون و اکسیژن مورد نیاز عضله قلب را تأمین می‌کنند. اگر این عروق تنگ یا مسدود شوند، عضله قلب با کمبود اکسیژن مواجه می‌شود.

سکته قلبی می‌تواند باعث مرگ بخشی از سلول‌های عضله قلب و ایجاد بافت اسکار شود. این آسیب ممکن است قدرت انقباض قلب را کاهش دهد و زمینه نارسایی قلبی را فراهم کند.

فشار خون بالا

فشار خون بالا باعث می‌شود قلب برای پمپاژ خون نیروی بیشتری تولید کند. اگر این وضعیت طولانی‌مدت ادامه پیدا کند، عضله قلب ممکن است ضخیم‌تر و سفت‌تر شود.

در مراحل بعدی، این تغییرات می‌توانند عملکرد طبیعی قلب را مختل کنند و احتمال نارسایی قلبی را افزایش دهند.

بیماری‌های دریچه‌ای قلب

دریچه‌های قلب وظیفه هدایت یک‌طرفه خون بین حفره‌های قلب و عروق بزرگ را بر عهده دارند.

اگر دریچه‌ها به‌درستی باز نشوند یا به‌طور کامل بسته نشوند، قلب برای جابه‌جایی خون باید فشار بیشتری تحمل کند. تنگی یا نارسایی دریچه‌ها در صورت شدیدبودن و درمان‌نشدن می‌تواند به نارسایی قلبی منجر شود.

بیماری‌های عضله قلب

کاردیومیوپاتی (Cardiomyopathy) به گروهی از بیماری‌ها گفته می‌شود که مستقیماً عضله قلب را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

این بیماری‌ها ممکن است باعث بزرگ‌شدن، ضخیم‌شدن یا سفت‌شدن عضله قلب شوند و توانایی آن را برای پمپاژ یا پرشدن مناسب کاهش دهند.

برخی از انواع کاردیومیوپاتی زمینه ژنتیکی دارند و بعضی دیگر در اثر عفونت، مصرف مواد سمی، داروهای خاص یا بیماری‌های زمینه‌ای ایجاد می‌شوند.

اختلالات ریتم قلب

ضربان بسیار سریع، بسیار کند یا نامنظم قلب می‌تواند عملکرد پمپاژ آن را مختل کند. اگر بعضی از آریتمی‌ها برای مدت طولانی ادامه پیدا کنند، ممکن است به عضله قلب آسیب بزنند و زمینه نارسایی قلبی را فراهم کنند.

سایر عوامل مؤثر

علاوه بر موارد بالا، عوامل دیگری نیز می‌توانند در ایجاد نارسایی قلبی نقش داشته باشند:

• دیابت

• بیماری‌های مزمن کلیه

• اختلالات تیروئید

• برخی عفونت‌های ویروسی و التهاب عضله قلب

• مصرف طولانی‌مدت یا زیاد الکل

• برخی داروهای آسیب‌رسان به قلب، از جمله بعضی داروهای شیمی‌درمانی

• بیماری‌های مادرزادی قلب

• آپنه انسدادی خواب

• اضافه‌وزن و چاقی

انواع نارسایی قلبی کدام‌اند؟

نارسایی قلبی را می‌توان بر اساس بخش درگیر قلب، نحوه اختلال عملکرد و مدت‌زمان بروز بیماری دسته‌بندی کرد. شناخت این انواع به پزشک کمک می‌کند علت بیماری و روش مناسب درمان را بهتر مشخص کند.

نارسایی قلبی سیستولیک یا با کسر جهشی کاهش‌یافته

نارسایی قلبی سیستولیک زمانی ایجاد می‌شود که قدرت انقباض قلب کاهش پیدا کند و بطن چپ نتواند خون را با کارایی مناسب به گردش درآورد.

این نوع معمولاً با اصطلاح نارسایی قلبی با کسر جهشی کاهش‌یافته (HFrEF) شناخته می‌شود.

در این وضعیت، عضله قلب ممکن است ضعیف یا بزرگ شده باشد و در هر ضربان درصد کمتری از خون موجود در بطن چپ را خارج کند.

کسر جهشی یا EF نشان می‌دهد چه درصدی از خون موجود در بطن چپ با هر ضربان به بیرون پمپاژ می‌شود.

در نارسایی قلبی با کسر جهشی کاهش‌یافته، مقدار EF معمولاً ۴۰ درصد یا کمتر است.

نارسایی قلبی دیاستولیک یا با کسر جهشی حفظ‌شده

در این نوع نارسایی قلبی، عضله قلب ممکن است قدرت انقباض نسبتاً حفظ‌شده‌ای داشته باشد، اما به دلیل سفتی یا کاهش انعطاف‌پذیری، به‌خوبی از خون پر نمی‌شود.

این وضعیت با عنوان نارسایی قلبی با کسر جهشی حفظ‌شده (HFpEF) شناخته می‌شود.

در این حالت، قلب ممکن است درصد طبیعی یا نزدیک به طبیعی از خون داخل بطن را خارج کند، اما چون در مرحله پرشدن خون مشکل دارد، عملکرد کلی آن برای تأمین نیاز بدن کافی نیست.

بنابراین، EF طبیعی به‌تنهایی نارسایی قلبی را رد نمی‌کند.

نارسایی قلبی با کسر جهشی اندکی کاهش‌یافته

در برخی افراد، کسر جهشی قلب بین محدوده کاهش‌یافته و حفظ‌شده قرار می‌گیرد. این وضعیت نارسایی قلبی با کسر جهشی اندکی کاهش‌یافته (HFmrEF) نام دارد.

در طبقه‌بندی رایج:

• HFrEF: کسر جهشی ۴۰ درصد یا کمتر

• HFmrEF: کسر جهشی ۴۱ تا ۴۹ درصد

• HFpEF: کسر جهشی ۵۰ درصد یا بیشتر

تشخیص نارسایی قلبی فقط با اندازه‌گیری EF انجام نمی‌شود. وجود علائم و نشانه‌های سازگار و شواهد عینی از اختلال ساختاری یا عملکردی قلب نیز اهمیت دارد.

نارسایی قلبی سمت چپ

سمت چپ قلب خون اکسیژن‌دار را از ریه‌ها دریافت می‌کند و به سراسر بدن می‌فرستد.

اگر بطن چپ نتواند به‌خوبی خون را پمپاژ کند یا از خون پر شود، فشار ممکن است به عروق ریوی منتقل شود و باعث تجمع مایع در ریه‌ها شود.

علائم رایج نارسایی قلبی سمت چپ عبارت‌اند از:

• تنگی نفس هنگام فعالیت

• تنگی نفس هنگام درازکشیدن

• بیدارشدن از خواب به دلیل احساس خفگی یا کمبود هوا

• سرفه، به‌خصوص هنگام شب

• کاهش توان فعالیت بدنی

• خستگی زودرس

نارسایی قلبی سمت راست

سمت راست قلب خون کم‌اکسیژن را از بدن دریافت می‌کند و برای اکسیژن‌گیری به ریه‌ها می‌فرستد.

اگر عملکرد بطن راست مختل شود، خون ممکن است در سیاهرگ‌ها و بخش‌هایی از گردش خون بدن تجمع پیدا کند.

علائم معمول نارسایی قلبی سمت راست شامل موارد زیر است:

• تورم مچ پا و ساق پا

• تورم شکم یا تجمع مایع در آن

• افزایش وزن ناشی از احتباس مایعات

• احساس سنگینی یا ناراحتی در قسمت بالایی شکم

• برجسته‌شدن سیاهرگ‌های گردن

نارسایی قلبی سمت راست ممکن است به‌دنبال نارسایی سمت چپ ایجاد شود، اما بیماری‌های ریوی و برخی مشکلات دیگر نیز می‌توانند در بروز آن نقش داشته باشند.

نارسایی قلبی دوطرفه

در نارسایی قلبی دوطرفه یا بطن‌دوگانه، هر دو سمت قلب درگیر هستند.

در این شرایط، بیمار ممکن است هم علائم ناشی از تجمع مایع در ریه‌ها، مانند تنگی نفس، و هم نشانه‌های احتباس مایعات در بدن، مانند تورم پاها و شکم، را تجربه کند.

نارسایی قلبی حاد و مزمن

از نظر نحوه بروز، نارسایی قلبی به دو شکل اصلی نیز توصیف می‌شود:

نارسایی قلبی مزمن: وضعیتی طولانی‌مدت است که ممکن است به‌آرامی پیشرفت کند. علائم آن گاهی برای مدت طولانی ثابت می‌مانند و گاهی با تشدید بیماری افزایش پیدا می‌کنند.

نارسایی قلبی حاد: زمانی اتفاق می‌افتد که علائم به‌طور ناگهانی ایجاد شوند یا وضعیت فردی که از قبل نارسایی قلبی داشته است به‌سرعت بدتر شود.

نارسایی حاد ممکن است در اثر سکته قلبی، اختلال شدید ریتم، عفونت، افزایش کنترل‌نشده فشار خون یا قطع داروهای ضروری ایجاد شود و در بسیاری از موارد به ارزیابی فوری بیمارستانی نیاز دارد.

مراحل نارسایی قلبی چیست؟

یکی از روش‌های مهم برای طبقه‌بندی نارسایی قلبی، سیستم مراحل چهارگانه A، B، C و D است که توسط انجمن قلب آمریکا و کالج قلب آمریکا مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این سیستم فقط شدت علائم را بررسی نمی‌کند، بلکه وضعیت ساختاری قلب و احتمال پیشرفت بیماری را نیز در نظر می‌گیرد.

مرحله A: در معرض خطر نارسایی قلبی

در مرحله A، فرد هنوز نارسایی قلبی ندارد و هیچ علامت یا شواهد مشخصی از آسیب ساختاری قلب در او دیده نمی‌شود؛ اما به دلیل داشتن عوامل خطر، احتمال ابتلای او در آینده بیشتر است.

مهم‌ترین عوامل خطر این مرحله عبارت‌اند از:

• فشار خون بالا

• دیابت

• بیماری عروق کرونر

• چاقی و اضافه‌وزن

• سندرم متابولیک

• سابقه خانوادگی برخی بیماری‌های عضله قلب

• برخی عوامل ژنتیکی مرتبط با کاردیومیوپاتی

• مصرف یا مواجهه با داروها و مواد آسیب‌رسان به قلب

علائم مرحله A: در این مرحله فرد معمولاً هیچ علامت اختصاصی نارسایی قلبی ندارد. حتی ممکن است فعالیت بدنی و زندگی روزمره او کاملاً طبیعی باشد.

هدف مراقبت در مرحله A: کنترل عوامل خطر و جلوگیری از آسیب به قلب است. مدیریت فشار خون، قند خون و کلسترول، اصلاح تغذیه، فعالیت بدنی و ترک دخانیات در این مرحله اهمیت زیادی دارند.

مرحله B: پیش‌نارسایی قلبی

در مرحله B که به آن پیش‌نارسایی قلبی (Pre-HF) نیز گفته می‌شود، هنوز علائم بالینی نارسایی قلبی وجود ندارند؛ اما بررسی‌های پزشکی شواهدی از تغییر ساختار یا عملکرد قلب نشان می‌دهند.

برای مثال، ممکن است فرد یکی از شرایط زیر را داشته باشد:

• کاهش قدرت انقباض بطن چپ

• کاهش کسر جهشی قلب

• ضخیم‌شدن عضله قلب

• بزرگ‌شدن حفره‌های قلب

• اختلال حرکت دیواره قلب

• بیماری دریچه‌ای

• افزایش فشار پرشدن حفره‌های قلب

• برخی تغییرات غیرطبیعی در نشانگرهای خونی قلب

علائم مرحله B: فرد معمولاً هنگام راه‌رفتن، بالا رفتن از پله یا انجام کارهای روزمره احساس محدودیت مشخصی ندارد.

ممکن است تنها در آزمایش‌ها یا تصویربرداری‌هایی مانند اکوکاردیوگرافی مشخص شود که قلب دچار تغییرات ساختاری یا عملکردی شده است.

هدف مراقبت در مرحله B: جلوگیری از تبدیل تغییرات اولیه قلب به نارسایی قلبی علامت‌دار است. درمان بیماری زمینه‌ای، کنترل عوامل خطر و پیگیری منظم پزشکی در این مرحله اهمیت دارد.

مرحله C: نارسایی قلبی علامت‌دار

در مرحله C، فرد علاوه بر داشتن بیماری یا اختلال ساختاری و عملکردی قلب، در حال حاضر یا در گذشته علائم نارسایی قلبی را تجربه کرده است.

این مرحله معمولاً زمانی تشخیص داده می‌شود که علائمی مانند تنگی نفس، خستگی یا تورم ناشی از نارسایی قلبی ظاهر شده باشند.

مهم‌ترین علائم احتمالی مرحله C عبارت‌اند از:

• تنگی نفس هنگام فعالیت بدنی

• خستگی زودهنگام

• تورم پاها و مچ‌ها

• سرفه یا خس‌خس سینه

• تنگی نفس هنگام درازکشیدن

• افزایش وزن در اثر تجمع مایعات

• کاهش تحمل فعالیت‌های معمول

• بیدارشدن از خواب با احساس کمبود هوا

در این مرحله، شدت علائم در همه افراد یکسان نیست. بعضی افراد فقط هنگام فعالیت شدید دچار تنگی نفس می‌شوند، درحالی‌که برخی دیگر هنگام انجام کارهای ساده نیز محدودیت دارند.

هدف مراقبت در مرحله C: کنترل علائم، کاهش احتمال بستری‌شدن، جلوگیری از پیشرفت بیماری و بهبود کیفیت زندگی است. درمان ممکن است شامل داروهای مختلف، اصلاح سبک زندگی و در برخی بیماران استفاده از دستگاه‌های پزشکی باشد.

مرحله D: نارسایی قلبی پیشرفته

مرحله D پیشرفته‌ترین مرحله در این طبقه‌بندی است. در این وضعیت، علائم نارسایی قلبی شدید یا پایدار هستند و با وجود درمان مناسب، کنترل آن‌ها دشوار است.

افراد مبتلا به نارسایی قلبی پیشرفته ممکن است با مشکلات زیر مواجه شوند:

• تنگی نفس حتی در حالت استراحت

• خستگی شدید و مداوم

• ناتوانی در انجام فعالیت‌های ساده

• تورم شدید یا مکرر اندام‌ها و شکم

• بستری‌شدن‌های مکرر به دلیل تشدید بیماری

• کاهش شدید تحمل فعالیت بدنی

• نیاز به درمان‌های تخصصی و مراقبت‌های پیشرفته

در این مرحله ممکن است درمان‌های تخصصی‌تری مانند دستگاه‌های کمک‌بطنی، پیوند قلب یا مراقبت‌های تسکینی متناسب با شرایط بیمار مطرح شوند.

البته همه بیماران مرحله D کاندید پیوند قلب نیستند و انتخاب روش درمان به سن، وضعیت عمومی، بیماری‌های همراه و ارزیابی تیم تخصصی بستگی دارد.

تفاوت مراحل A تا D با کلاس‌های عملکردی I تا IV چیست؟

علاوه بر مراحل چهارگانه نارسایی قلبی، پزشکان از طبقه‌بندی عملکردی انجمن قلب نیویورک (NYHA) نیز استفاده می‌کنند.

این طبقه‌بندی بر اساس میزان محدودیت فعالیت جسمی ناشی از علائم نارسایی قلبی انجام می‌شود.

تفاوت مهم این دو سیستم آن است که مراحل A تا D روند بیماری را از نظر خطر و تغییرات قلبی توصیف می‌کنند، اما کلاس‌های I تا IV میزان محدودیت عملکردی بیمار را نشان می‌دهند.

برای مثال، دو فرد مبتلا به نارسایی قلبی مرحله C ممکن است از نظر توانایی انجام فعالیت‌های روزانه در دو کلاس عملکردی متفاوت قرار بگیرند.

علائم نارسایی قلبی در مراحل مختلف چگونه تغییر می‌کنند؟

نارسایی قلبی همیشه با یک الگوی ثابت پیشرفت نمی‌کند. برخی افراد برای مدت طولانی علائم خفیف دارند، درحالی‌که در بعضی بیماران بیماری سریع‌تر پیشرفت می‌کند.

بااین‌حال، چند علامت مهم وجود دارد که می‌توانند نشان‌دهنده تأثیر بیماری بر عملکرد روزمره باشند.

تنگی نفس هنگام فعالیت

در مراحل علامت‌دار، فرد ممکن است هنگام پیاده‌روی، بالا رفتن از پله یا انجام فعالیت‌هایی که قبلاً به‌راحتی انجام می‌داد، دچار تنگی نفس شود.

با پیشرفت بیماری، این مشکل ممکن است هنگام فعالیت‌های سبک‌تر نیز ایجاد شود.

تنگی نفس هنگام درازکشیدن

برخی بیماران هنگام درازکشیدن احساس کمبود هوا می‌کنند و برای تنفس راحت‌تر به چند بالش نیاز دارند.

این وضعیت ارتوپنه (Orthopnea) نامیده می‌شود و می‌تواند با افزایش فشار و تجمع مایع در گردش خون ریوی مرتبط باشد.

بیدارشدن ناگهانی از خواب به دلیل تنگی نفس

گاهی فرد پس از مدتی خواب، ناگهان با احساس خفگی یا کمبود هوا از خواب بیدار می‌شود و برای بهترشدن وضعیت تنفس مجبور می‌شود بنشیند یا از تخت خارج شود.

این وضعیت تنگی نفس حمله‌ای شبانه نام دارد و از علائم مهم احتقان ریوی در برخی بیماران است.

تورم پاها و مچ‌ها

تجمع مایعات در بافت‌ها می‌تواند باعث تورم پاها، مچ‌ها و گاهی شکم شود.

این تورم معمولاً در پایان روز یا پس از ایستادن طولانی‌مدت بیشتر به چشم می‌آید؛ اما اگر به‌سرعت افزایش پیدا کند یا با تنگی نفس همراه شود، نیازمند بررسی پزشکی است.

خستگی و کاهش توان جسمی

وقتی قلب نتواند خون کافی به عضلات برساند، فرد ممکن است هنگام فعالیت زودتر از گذشته خسته شود.

کارهایی مانند خرید، نظافت منزل، آشپزی، پیاده‌روی یا حتی لباس پوشیدن ممکن است دشوارتر شوند.

افزایش وزن ناشی از تجمع مایعات

افزایش وزن در نارسایی قلبی همیشه به معنای افزایش چربی بدن نیست. گاهی احتباس آب و نمک باعث می‌شود وزن بیمار طی چند روز افزایش پیدا کند.

به همین دلیل، اندازه‌گیری منظم وزن در برخی بیماران بخشی از برنامه مراقبت خانگی محسوب می‌شود.

نارسایی قلبی چه تأثیری بر زندگی روزمره دارد؟

تأثیر نارسایی قلبی فقط به عملکرد قلب محدود نمی‌شود. این بیماری ممکن است بر فعالیت جسمی، خواب، تغذیه، روابط اجتماعی و حتی وضعیت روانی فرد اثر بگذارد.

محدودیت در فعالیت‌های جسمی

در مراحل اولیه ممکن است فرد فقط هنگام فعالیت شدید دچار تنگی نفس شود. اما در مراحل پیشرفته، حتی راه‌رفتن در خانه، بالا رفتن از چند پله یا انجام کارهای شخصی نیز می‌تواند دشوار باشد.

این محدودیت گاهی باعث وابستگی بیشتر فرد به اعضای خانواده یا مراقبان می‌شود.

اختلال در خواب

تنگی نفس هنگام درازکشیدن، سرفه شبانه و بیدارشدن ناگهانی به دلیل کمبود هوا می‌توانند کیفیت خواب را کاهش دهند.

کم‌خوابی نیز ممکن است خستگی روزانه و کاهش تمرکز را تشدید کند.

تغییرات در اشتها و تغذیه

برخی بیماران به دلیل احتقان اندام‌های گوارشی، احساس پری شکم، تهوع یا کاهش اشتها دارند.

در موارد پیشرفته، کاهش دریافت مواد مغذی و تحلیل عضلات ممکن است باعث ضعف جسمی بیشتر شود.

تأثیرات روانی و اجتماعی

زندگی با یک بیماری مزمن ممکن است با اضطراب، نگرانی از آینده، احساس وابستگی یا افسردگی همراه شود.

محدودیت در فعالیت‌ها نیز ممکن است مشارکت فرد در برنامه‌های خانوادگی و اجتماعی را کاهش دهد.

حمایت خانواده، آموزش درباره بیماری و دسترسی به خدمات درمانی و توان‌بخشی می‌توانند به مدیریت بهتر این مشکلات کمک کنند.

نارسایی قلبی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص نارسایی قلبی فقط بر اساس علائمی مانند تنگی نفس یا تورم پاها انجام نمی‌شود؛ زیرا این نشانه‌ها ممکن است در بیماری‌های ریوی، کلیوی و سایر مشکلات نیز دیده شوند.

پزشک برای تشخیص، وضعیت بیمار را بررسی می‌کند و در صورت نیاز از آزمایش‌ها و روش‌های تصویربرداری کمک می‌گیرد.

معاینه و بررسی سابقه پزشکی

پزشک درباره علائم، زمان شروع آن‌ها، بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای مصرفی و سابقه خانوادگی سؤال می‌کند.

همچنین ممکن است صداهای قلب و ریه، تورم اندام‌ها، فشار خون، ضربان قلب و برجستگی سیاهرگ‌های گردن بررسی شوند.

اکوکاردیوگرافی

اکوکاردیوگرافی یا سونوگرافی قلب یکی از مهم‌ترین روش‌های بررسی نارسایی قلبی است.

این آزمایش با استفاده از امواج صوتی، ساختار حفره‌های قلب، عملکرد دریچه‌ها، حرکت دیواره‌ها و کسر جهشی بطن چپ را ارزیابی می‌کند.

آزمایش خون

برخی آزمایش‌های خونی می‌توانند در تشخیص و بررسی شدت نارسایی قلبی مفید باشند.

از جمله:

• BNP و NT-proBNP برای بررسی فشار و کشش واردشده به قلب

• کراتینین و بررسی عملکرد کلیه

• الکترولیت‌هایی مانند سدیم و پتاسیم

• آزمایش شمارش سلول‌های خونی

• بررسی قند خون و عملکرد تیروئید در صورت نیاز

نوار قلب

نوار قلب فعالیت الکتریکی قلب را ثبت می‌کند و می‌تواند اختلالات ریتم، نشانه‌های سکته قلبی قبلی یا برخی تغییرات ساختاری را نشان دهد.

تصویربرداری از قفسه سینه

عکس‌برداری از قفسه سینه ممکن است بزرگ‌شدن قلب یا نشانه‌های تجمع مایع در ریه‌ها را مشخص کند.

بسته به شرایط بیمار، پزشک ممکن است از ام‌آر‌آی قلب، تست ورزش یا بررسی عروق کرونر نیز استفاده کند.

آیا نارسایی قلبی قابل درمان و کنترل است؟

نارسایی قلبی در بسیاری از موارد قابل‌کنترل است. روش درمان به علت بیماری، نوع نارسایی قلبی، کسر جهشی، شدت علائم و بیماری‌های همراه بستگی دارد.

درمان معمولاً با هدف کاهش علائم، جلوگیری از بستری‌شدن، کندکردن پیشرفت بیماری و افزایش طول عمر و کیفیت زندگی انجام می‌شود.

روش‌های درمانی ممکن است شامل موارد زیر باشند:

درمان دارویی

پزشک با توجه به نوع نارسایی قلبی ممکن است یک یا چند دارو تجویز کند.

از گروه‌های مهم دارویی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• مهارکننده‌های سیستم رنین ـ آنژیوتانسین مانند ACEI، ARB یا ARNI

• بتابلوکرهای مناسب برای نارسایی قلبی

• داروهای آنتاگونیست گیرنده مینرالوکورتیکوئید مانند اسپیرونولاکتون

• مهارکننده‌های SGLT2

• داروهای ادرارآور برای کاهش تجمع مایعات و تورم

همه این داروها برای تمام بیماران مناسب نیستند. انتخاب ترکیب دارویی و مقدار مصرف باید با توجه به شرایط فرد و نظر پزشک انجام شود.

استفاده از دستگاه‌های پزشکی

در برخی بیماران، برای بهبود عملکرد قلب یا کاهش خطر عوارض از دستگاه‌های خاص استفاده می‌شود.

از جمله:

• ضربان‌ساز قلب

• دستگاه درمان بازهمزمانی قلبی (CRT)

• دستگاه دفیبریلاتور قابل کاشت (ICD)

• دستگاه کمک‌بطنی (VAD)

انتخاب این روش‌ها به نوع بیماری و نتایج بررسی‌های تخصصی بستگی دارد.

جراحی و درمان‌های پیشرفته

اگر نارسایی قلبی ناشی از بیماری دریچه‌ای یا انسداد عروق کرونر باشد، ممکن است جراحی یا مداخله درمانی برای اصلاح مشکل زمینه‌ای لازم شود.

در برخی بیماران مبتلا به نارسایی قلبی پیشرفته نیز پیوند قلب یا استفاده از دستگاه‌های کمک‌بطنی مطرح می‌شود.

چگونه می‌توان از پیشرفت نارسایی قلبی جلوگیری کرد؟

پیشگیری از نارسایی قلبی و کنترل روند پیشرفت آن به مدیریت عوامل خطر و رعایت برنامه درمانی وابسته است.

اقدامات زیر می‌توانند نقش مهمی داشته باشند:

• کنترل منظم فشار خون

• مدیریت دیابت و کلسترول خون

• ترک سیگار و سایر محصولات دخانی

• حفظ وزن مناسب

• داشتن فعالیت بدنی متناسب با توانایی فرد

• رعایت توصیه پزشک درباره مصرف نمک و مایعات

• مصرف منظم داروهای تجویزشده

• پرهیز از قطع یا تغییر خودسرانه داروها

• پیگیری منظم عملکرد قلب و کلیه

• واکسیناسیون‌های توصیه‌شده برای کاهش خطر برخی عفونت‌ها

• توجه به تغییرات وزن، تورم و شدت تنگی نفس

در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی، مقدار مناسب مصرف مایعات و نمک برای همه یکسان نیست. محدودیت شدید یا افزایش خودسرانه مصرف آب می‌تواند مشکل‌ساز باشد؛ بنابراین باید بر اساس نظر پزشک تنظیم شود.

چه زمانی نارسایی قلبی به مراقبت اورژانسی نیاز دارد؟

برخی علائم نشان می‌دهند که وضعیت بیمار ممکن است به‌طور ناگهانی بدتر شده باشد و نیاز به ارزیابی فوری دارد.

اگر فرد مبتلا به نارسایی قلبی یا هر شخص دیگری دچار یکی از وضعیت‌های زیر شد، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت:

• تنگی نفس شدید و ناگهانی، به‌خصوص در حالت استراحت

• احساس خفگی یا ناتوانی در تنفس

• درد یا فشار جدید و شدید در قفسه سینه

• غش یا از دست‌دادن هوشیاری

• گیجی ناگهانی یا کاهش سطح هوشیاری

• کبودی لب‌ها یا پوست همراه با اختلال تنفس

افزایش سریع تورم، بالا رفتن وزن طی چند روز، تشدید تنگی نفس هنگام فعالیت یا افزایش نیاز به بالش برای خواب نیز باید به پزشک اطلاع داده شود؛ حتی اگر هنوز وضعیت اورژانسی ایجاد نشده باشد.

جمع‌بندی: شناخت مراحل نارسایی قلبی به مدیریت بهتر بیماری کمک می‌کند

نارسایی قلبی بیماری‌ای است که در آن قلب نمی‌تواند به شکل مؤثر خون را پمپاژ کند یا به‌درستی از خون پر شود. این اختلال ممکن است در اثر بیماری عروق کرونر، سکته قلبی، فشار خون بالا، بیماری‌های دریچه‌ای و مشکلات عضله قلب ایجاد شود.

نارسایی قلبی با ایست قلبی تفاوت دارد و در بسیاری از بیماران با درمان مناسب قابل‌کنترل است.

از نظر پیشرفت بیماری، مراحل چهارگانه A تا D وضعیت فرد را از مرحله وجود عوامل خطر تا نارسایی قلبی پیشرفته توصیف می‌کنند. در کنار آن، کلاس‌های عملکردی I تا IV نشان می‌دهند بیماری تا چه اندازه فعالیت روزمره فرد را محدود کرده است.

شناخت علائم اولیه، پیگیری منظم پزشکی، کنترل بیماری‌های زمینه‌ای و رعایت برنامه درمانی می‌توانند در کاهش عوارض و حفظ کیفیت زندگی نقش مهمی داشته باشند.

پرسش‌های متداول درباره نارسایی قلبی

۱. نارسایی قلبی دقیقاً به چه معناست؟

نارسایی قلبی وضعیتی است که در آن قلب به دلیل اختلال ساختاری یا عملکردی نمی‌تواند خون را به میزان کافی یا با کارایی مناسب به گردش درآورد، یا برای این کار به فشارهای غیرطبیعی نیاز دارد.

۲. آیا نارسایی قلبی همان ایست قلبی است؟

خیر. در نارسایی قلبی، قلب همچنان می‌تپد اما عملکرد آن مختل شده است. در ایست قلبی، قلب به‌طور ناگهانی توانایی پمپاژ مؤثر خون را از دست می‌دهد و فرد معمولاً بیهوش می‌شود و تنفس طبیعی ندارد.

۳. نارسایی قلبی چند مرحله دارد؟

در طبقه‌بندی AHA و ACC، چهار مرحله A، B، C و D وجود دارد. این مراحل از وجود عوامل خطر تا نارسایی قلبی پیشرفته را توصیف می‌کنند.

۴. آیا نارسایی قلبی در مرحله اول علامت دارد؟

در مراحل A و B معمولاً علائم بالینی نارسایی قلبی وجود ندارند. در مرحله A فرد عوامل خطر دارد و در مرحله B تغییرات ساختاری یا عملکردی قلب مشاهده می‌شود، اما بیمار هنوز علائم مشخص نارسایی قلبی را تجربه نمی‌کند.

۵. تفاوت نارسایی قلبی سیستولیک و دیاستولیک چیست؟

در نوع سیستولیک، قدرت انقباض و پمپاژ قلب کاهش پیدا می‌کند. در نوع دیاستولیک، قلب به‌خوبی شل نمی‌شود و در زمان استراحت نمی‌تواند به‌اندازه کافی از خون پر شود. در نوع دوم ممکن است کسر جهشی قلب حفظ شده باشد.

۶. آیا کسر جهشی طبیعی به معنای سالم‌بودن کامل قلب است؟

خیر. بعضی افراد با وجود کسر جهشی طبیعی یا نزدیک به طبیعی، به دلیل اختلال در پرشدن قلب یا مشکلات ساختاری و عملکردی دیگر دچار نارسایی قلبی هستند.

۷. آیا نارسایی قلبی قابل درمان است؟

در بسیاری از بیماران می‌توان علائم را کنترل کرد، پیشرفت بیماری را کاهش داد و کیفیت زندگی را بهبود بخشید. روش درمان به علت بیماری و شرایط فرد بستگی دارد. بعضی علت‌های زمینه‌ای نیز با درمان مناسب قابل اصلاح هستند.

۸. آیا افراد مبتلا به نارسایی قلبی می‌توانند ورزش کنند؟

بسیاری از بیماران می‌توانند با برنامه ورزشی مناسب و تحت نظر پزشک فعالیت بدنی داشته باشند. نوع و شدت فعالیت باید با توجه به مرحله بیماری، علائم و وضعیت عمومی فرد تعیین شود.

۹. آیا نارسایی قلبی باعث تورم پاها می‌شود؟

بله. اختلال در عملکرد قلب ممکن است باعث افزایش فشار در سیاهرگ‌ها و تجمع مایعات در بافت‌ها شود. این وضعیت می‌تواند تورم مچ پا، ساق پا یا شکم ایجاد کند.

۱۰. آیا نارسایی قلبی همیشه به‌تدریج بدتر می‌شود؟

خیر. روند بیماری در افراد مختلف متفاوت است. برخی بیماران با درمان مناسب برای مدت طولانی وضعیت پایداری دارند. در برخی دیگر ممکن است دوره‌های تشدید علائم یا پیشرفت بیماری رخ دهد.